C’est EdLaat zien wie je bent

3 February 2017,

Een beeld zegt meer dan duizend woorden. En toch is het werk van meesterfotograaf Ed van der Elsken (1925-1990) meermaals in woorden vast proberen te leggen. Voor de één misschien een naam die niet direct een belletje doet rinkelen, voor de ander een grootse inspiratiebron betreft foto en film. Vanaf 3 februari laat de tentoonstelling De verliefde camera 25 jaar van zijn werk zien in het Stedelijk Museum Amsterdam. En dat is er eentje om niet te missen.

png-leegDat zijn werk meermaals als revolutionair wordt bestempeld, bewijzen de vele columns die over deze Amsterdammer geschreven zijn. Zijn liefde voor de camera -die hij maar al te graag aan zijn gezicht had laten lijmen- heeft geresulteerd in een reeks van werken waar de relatie tussen mens en camera is vastgelegd. Dat die relatie continu verandert, wordt onder andere bewezen door de huidige generatie Y en Z. Nog nooit was de drang zo groot om via de camera te laten zien wie je bent, wilt zijn, of hoopt te zijn. Het zogenaamde ‘selfietijdperk’ heeft ervoor gezorgd dat het werk van Ed van der Elsken opnieuw in ander daglicht komt te staan. png-leegZijn oeuvre reikt zo ver, dat alle facetten van zijn werk niet in één artikel te omschrijven zijn. Zo kan je het alleen al uren hebben over zijn werkwijze, zijn obsessie met montage en techniek en zijn experimentele televisiedocumentaires. Maar ook de manier waarop hij de grenzen tussen genres binnen de media liet vervagen, is een aspect waar de naam Ed van der Elsken vaak aan gekoppeld wordt.

png-leegMaar wie was deze Ed van der Elsken eigenlijk? Een complexe vraag, waar een complex antwoord bij hoort. Laten we een beginnetje maken. Daarvoor moeten we allereerst teruggaan naar 10 maart 1925. Ed van der Elsken wordt op die datum geboren in Amsterdam en groeit op in Betondorp. Zijn opleiding aan de Kunstnijverheidsschool heeft hij door de oorlog helaas nooit kunnen afmaken. Aan het eind van de jaren ’40 begint hij pas met fotograferen, maar zijn carrière begint pas écht tijdens de zomer van 1950 in Parijs. Al liftend belandt van der Elsken op vijfentwintigjarige leeftijd in de modestad. Een kwestie van smaak, maar persoonlijk ben ik het meest gecharmeerd van zijn werk uit deze tijd. Zijn eerste boek komt in 1956 uit; Un histoire d’amour à Saint-Germain-des-Prés, vrij vertaald naar Een liefdesgeschiedenis in Saint-Germain-des-Prés.
png-leeg

‘Laat zien wie je bent’ zei hij in zijn laatste film Bye. En dat zinnetje, is toch wel het meest omvattend voor zijn werk.

Bewondering voor dit werk staat haaks op de felle afkeuring die het boek tijdens zijn verschijning kreeg van veel Nederlandse pers. Er was weinig waardering te bekennen voor de onverbloemde portretten van het Parijse straatleven. Hoewel van der Elsken vooral fotografeerde waar hij zich persoonlijk door aangetrokken voelde en zijn boeken daardoor semi-autobiografisch waren, vertelde dit boek ook een fictief verhaal over onbeantwoorde liefde. Deze vertelvorm, een zogenaamde fotoroman, was zeer ongebruikelijk. De personages waren extreem en het verhaal overdreven dramatisch. De duistere foto’s die veelal ’s nachts bij natuurlijk licht werden genomen waren compleet in strijd met het evenwichtig gedocumenteerde humanisme van de jaren ’40 en ’50. Hoofdpersoon in het boek was onder andere de Australische Vali Myers, die toendertijd haar geld verdiende door te dansen in jazzkelders. Met haar excentrieke rode haren en (flink aangezette!) felblauwe ogen was ze volgens van der Elsken het boegbeeld van bohème en persoonlijke expressie. Verder merk je al snel dat van der Elsken een voorloper was van zijn tijd, doordat hij het échte realisme in beeld wist te vangen. Juist door afstandsfotografie achterwege te laten en onderdeel te worden van een sociale situatie, was van der Elsken uitvinder van de ‘oerselfie’. Het zal nu nooit meer mogelijk zijn om op deze wijze foto’s te maken. Een camera is ondertussen bijna een verlengstuk geworden van ons lichaam. Daarbij voelde men zich in de tijd van Van der Elsken gevleid als iemand een foto van hen wilde maken. Dat is op de dag van vandaag wel anders.

 

‘Laat zien wie je bent’ zei hij in zijn laatste film Bye. En dat zinnetje, is toch wel het meest omvattend voor zijn werk. Hij probeerde zijn leven, gecombineerd met het leven van anderen, in alle puurheid vast te leggen. Van der Elsken is niet in een hokje te plaatsen qua thematiek en esthetiek en dat zal waarschijnlijk ook nooit gebeuren. Om zijn werk toch een stempel te kunnen geven met woorden is er maar één passende omschrijving: Het is gewoon Ed. Óf om even terug te grijpen naar de start van zijn carrière binnen de Franse sferen – C’EST ED.

Gaat dat zien – de expositie in het Stedelijk Museum Amsterdam loopt van 4 februari t/m 21 mei 2017. Daarnaast ontwikkelde het Stedelijk drie multimedia stories die op edvanderelksen.amsterdam te bekijken zijn. 

Beeldcredits
1. Ed van der Elsken, Couple making love (ca. 1974) Nederlands Fotomuseum / © Ed van der Elsken / Collection Ed van der Elsken estate
2. Ed van der Elsken, Selfportrait on the street with Vali Myers, Paris (1952) Nederlands Fotomuseum / © Ed van der Elsken
3. Ed van der Elsken, Vali Myers in front of her mirror, Paris (1953) Nederlands Fotomuseum / © Ed van der Elsken / Collection Stedelijk Museum Amsterdam
4. Ed van der Elsken, Contactsheet Love on the Leftbank (1950 – 1954) Nederlands Fotomuseum / © Ed van der Elsken / Collection Ed van der Elsken estate

Lize Noordhuis
Met een speciale voorliefde voor storytelling heeft Lize een fascinatie voor alles waar een goed verhaal aan verbonden zit of verbonden kán worden. Met een brein dat bijna alles interessant vindt, loopt het ‘kennis emmertje’ soms over van inspiratie. Die inspiratie zet zij dan ook graag om in woorden op (digitaal) papier. Vanuit kritisch, analytisch en humoristisch oogpunt hoopt ze de wereld een beetje mooier te maken en beter te begrijpen.

Back to